मृगाचे किडे

नाही नाही.. मृगाने कुठलेही किडे नाही केलेत. या लेखाचा विषय असलेले मृगाचे किडे म्हणजे पावसाळ्याच्या सुरूवातीला जमिनीवर दिसणारे लाल किडे. खरंतर मातीतून येणारे हे जीव किडे नाहीत तर अ‍ॅरॅक्नीडस म्हणजे अष्टपाद आहेत. कोळी, विंचू यांच्या वर्गातले जीव. त्यांच्या मखमली रूपामुळे इंग्लिशमध्ये ‘वेल्वेट माईट असं म्हणतात. आधी आपण चटकन किटक आणि अष्टपाद यांच्यातले फरक पाहू.
> शरीर रचना:- किटकांच्या शरीराचे तीन मुख्य खंड असतात. हेड, थोरॅक्स आणि अ‍ॅब्डमेन. डोकं, छाती आणि पोट. छातीला पाय आणि पंख जोडलेले असतात. अष्टपादांमध्ये शरीराचे दोनच मुख्य खंड असतात. सेफॅलोथोरॅक्स आणि अ‍ॅब्डमेन. सेफॅलस म्हणजे डोकं. या जीवांचं डोकं आणि छाती एक झालेली असते. कोळ्याचं किंवा विंचवाचं निरिक्षण केलंत (प्रत्यक्ष किंवा फोटोत) तर तुम्हाला हे नीट कळेल.

> पाय:- किटकांना एकूण सहा पाय असतात. तर कोळ्यांना आठ.

> शुंडा:- जवळ जवळ सर्व किटकांना डोक्यावर अँटीने म्हणजे शुंडा असतात. अष्टपाद जीवांना शुंडा नसतात.

> पंख:- जवळ जवळ सर्व किटकांच्या आयुष्यात कुठल्या ना कुठल्या स्टेजमध्ये पंख असतात. अष्टपाद जीवांना पंख नसतात.

मृगाच्या किड्यांचं आयुष्य सुरू होतं मादीने जमिनीत घातलेल्या अंड्यांपासून. मार्च ते जुलै या काळात मादी साधारण पन्नास ते शंभर अंडी घालते. एका रिसर्च पेपरनुसार काळ्या मुंग्यांच्या वस्तीजवळ ही अंडी घातली जातात. यानंतर एक ते दोन महिन्यांनी पिल्लं जन्माला येतात. ही पिल्लं स्वभावाने बांडगुळी असतात. म्हणजे दुसर्‍या किटकाचं रक्त पिणारी. जमिनीखाली असताना काळ्या मुंग्यांच्या शरीरावर पिल्लं चिकटलेली आढळली आहेत. विशिष्ट अवस्था प्राप्त झाल्यावर ती जमिनीतून बाहेर येतात आणि थोड्या मोठ्या किटकांच्या शोधात हिंडत राहतात. बग्स, बीटल्स, नाकतोडे, एफिड्स वगैरे किटकांना हेरून त्यांच्या शरीरावर चढतात आणि छिद्र पाडून त्या किटकाचा जीवनरस पीत राहतात. यात किटक मरत नाही. मगाशी आपण पाहिलं की हे जीव अष्टपाद वर्गातले जीव आहेत. पण यांची गंमत म्हणजे यांना पिल्लावस्थेत सहाच पाय असतात. जसे अ‍ॅडल्ट होत जातात तशी त्यांना पायाची चौथी जोडी उगवते आणि आठ पाय पूर्ण होतात. एक ते दोन आठवडे रक्त पिऊन झालं की पिल्लं होस्टपासून वेगळी होतात आणि मातीत शिरून कोषात जातात. कोषातून बाहेर आल्यावर ती प्रौढ होतात. प्रौढ मृगाचे किडे इतर किटकांना खातात. वाळवीला पंख फुटण्याच्या वेळेशी यांचं गणित जुळलेलं आहे. पंख फुटलेली वाळवी जेव्हा काही काळाने जमिनीवर उतरते तेव्हा हे तिला खातात.
ह्यांचे पुनरूत्पादन देखील मोठं मजेशीर आहे. नर गवताच्या काडीवर चढून तिथे आपले शुक्राणू सोडतात आणि त्या शुक्राणूपासून सिल्कचे धागे जमिनीवर ओढत आणतात. मादी दिसल्यावर ते विशिष्ट प्रकारे नर्तन करून तिला त्या धाग्यांकडे आकृष्ट करायचा प्रयत्न करतात. ‘अगर बात बन गयी तो’ मादी त्या धाग्यांचा मागोवा घेत शुक्राणूंवर जाऊन बसते आणि शरीरात शोषून घेते.
जेमतेम सात आठ दिवस हे किडे जमिनीवर दिसतात आणि नंतर जमिनीत शिरून सुप्तावस्थेत जातात. आर्द्रता, थंड तापमान आणि पाऊस यांचं गणित जेव्हा जुळतं तेव्हाच ते जमिनीतून बाहेर येतात. या मखमली जीवांचं जमिनीवर दिसणं हे पावसाच्या आगमनाचे निश्चित संकेत आहेत. पृथ्वी ऋतूस्नाता होणार याची मखमली शुभवार्ताच जणू. नाही का?

मकरंद केतकर.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *