हर्मिट क्रॅब

सुट्ट्यांमध्ये समुद्र किनारी फिरायला जायला अनेकांना आवडतं. समुद्राच्या अक्षय लाटा आणि त्यांच्या भरतीओहोटीमुळे किनार्‍यावर बहरणारं जीवन सगळ्यांनाच भुरळ घालतं. वाळूतले शंख शिंपले गोळा करायला आवडत नाही अशी व्यक्ती विरळाच. अशाच एखाद्या सहज म्हणून उचललेल्या शंखाला अचानक पाय फुटतात आणि दचकून प्रश्न पडतो की च्यामारी हे काय आहे? ही गंमत आहे हर्मिट क्रॅब नावाचा समुद्री जीव.
हर्मिट क्रॅब्स हे आर्थ्रोपोडा या फायलममधले जीव आहेत. आर्थ्रोपॉडस् म्हणजे संधीपाद जीव. या जीवांच्या पायांमध्ये अनेक जॉईंट्स असतात. किटक, विंचू, कोळी, खेकडे आदी जीव या फायलममध्ये येतात. हर्मिट क्रॅबच्या नावामध्ये जरी क्रॅब असलं आणि दिसायला काहीसा खेकड्यासारखा असला तरी हा खेकडा नाही. ह्याचं वरचं अर्धं शरीर कठीण कवचाने बनलेलं असतं तर उरलेलं अर्ध शरीर सोललेल्या कोलंबीसारखं मृदू असतं. ह्याच उर्वरीत मृदू शरीराचं रक्षण करण्यासाठी हे जीव शंखासारख्या लांबुडक्या आयत्या घराचा आसरा घेतात. मीलनानंतर मादी समुद्रात जाऊन अंडी घालते. या अंड्यामधून बाहेर आलेले हर्मिट क्रॅब्स अळ्यांसारखे दिसणारे सुक्ष्म जीव असतात जे पाण्यावर तरंगत राहतात. या काळात ते पाण्यावर तरंगणारे सुक्ष्म जीव तसेच वनस्पतींचे अवशेष खाऊन वाढतात. सहा ते सात टप्प्यांमधून गेल्यानंतर त्यांचे पाय, चिमटे व इतर अवयव विकसीत होतात व ते आसर्‍याच्या शोधात किनार्‍यावर किंवा समुद्रतळाशी जातात. एखादा चांगलासा शिंपला किंवा शंख बघून ते त्यांचं मृदू पोट त्यात सरकवतात. सुरूवातीच्या काळात वाढत्या शरीरामुळे त्यांना दर महिन्याला नवीन घर शोधावं लागतं मात्र प्रौढावस्थेत आल्यानंतर ते वर्ष दीड वर्षानंतर घर बदलतात. प्रौढावस्थेत त्यांचा आकारवाढीचं प्रमाणही अगदी नगण्य असतं तसेच नवीन घराच्या लांबी खोली वगैरेनुसार त्यांच्या शरीराच्या वाढीचा वेग ठरतो. आतून गुळगुळीत असलेल्या शंखातून निसटू नये म्हणून त्यांच्या पोटाचा आकारही वक्र असतो ज्यामुळे त्यांना शंखाच्या आत व्यवस्थित ग्रीप घेता येते. कधी असा एखादा हर्मिट मिळाला तर त्याच्या नांग्याना धरून बाहेर खेचायचा प्रयत्न करून बघा म्हणजे त्याच्या पोटाच्या ग्रीपचा अंदाज येईल. अर्थात नवीन घरासाठी शंखच पाहिजे असं काही नसतं. नारळ, शिंपले, गोगलगायींची कवचं आणि अगदीच वेळ पडली तर बीचवर असलेल्या छोट्या रिकाम्या बाटल्या, डबे इ.सुद्धा यांना घरासाठी चालू शकतात. संकटकाळात चटकन शंखाच्या आत जाऊन लपता येणं महत्वाचं असत त्यामुळे घराच्या बाबतीत ते अगदी ‘चुझी’ असतात. त्यामुळे असं चांगलं घर मिळवण्यासाठी प्रसंगी त्यांच्यात मारामार्‍याही होतात. सुमारे अकराशे जातींच्या ह्या हर्मिट क्रॅबच्या कुटुंबात काही जाती समुद्रतळाशी राहतात तर काही किनार्‍यावर राहतात. किनार्‍यावर राहणार्‍या जातींना त्यांचे कल्ले ओले ठेवणं गरजेचं असतं त्यामुळे ते ओल्या किनार्‍यापासून फार लांब जात नाहीत. या जीवांची गुजराण वनस्पतीजन्य पदार्थ तसेच इतर जैविक पदार्थ खाऊन होते. जातीप्रजातींनुसार दहा ते सत्तर वर्षं इतकं प्रदीर्घ आयुष्य जगणार्‍या या जीवांचे मुख्य शत्रू विविध पक्षी, मासे, खेकडे इ. जीव आहेत. त्यामुळे ते सदैव आपला जीव मुठीत आय मीन शंखात धरून हिंडत असतात.
विविध म्हणींनी समृद्ध असलेल्या आपल्या मायमराठीत विंचवाचं बिर्‍हाड पाठीवर अशी एक म्हण आहे. खरंतर विंचवी फक्त पिलांनाच आणि तेही ठराविक काळच पाठीवर घेऊन फिरते. त्यामुळे इतकं छान घरकुल पाठीवर घेऊन हिंडणार्‍या आपल्या हर्मिट क्रॅब्सना न्याय देण्यासाठी आपण ‘हरम्याचं अंग फिरता शंख’ अशी एखादी म्हण बनवायला काय हरकत आहे?

मकरंद केतकर.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *